काठमाडौँ । सन् २०२६ को अगस्ट विश्वकै सबैभन्दा तातो महिनामध्ये एक बनेको छ। युरोपेली मध्यम अवधिको मौसम पूर्वानुमान केन्द्रअन्तर्गतको कोपर्निकस जलवायु परिवर्तन सेवाले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनअनुसार अगस्टमा विश्वव्यापी औसत सतह तापक्रम औद्योगिक युगपूर्व अर्थात् सन् १८५०–१९०० को औसतभन्दा १.६५ डिग्री सेल्सियस बढी थियो।
प्रतिवेदनअनुसार अगस्ट २०२६ को तापक्रम सन् २०२३ को जुलाईमा रेकर्ड भएको विश्वकै उच्च मासिक तापक्रमसँग बराबर हो। यससँगै अगस्ट २०२६ अहिलेसम्मका सबै पात्रो महिनामध्ये संयुक्त रूपमा सबैभन्दा तातो महिनाको सूचीमा परेको छ।
अगस्टमा विश्वव्यापी औसत सतह हावाको तापक्रम १६.९६ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो। यो सन् १९९१–२०२० को औसतभन्दा ०.८५ डिग्री सेल्सियस बढी हो। यस्तै, सन् २०२६ को जुनदेखि अगस्टसम्मको तीनमहिने अवधि पनि विश्वकै सबैभन्दा तातो अवधिमध्ये एक बनेको छ। यो अवधि सन् २०२४ को सोही अवधिसँग बराबरीमा रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
अगस्टमा औद्योगिक युगपूर्वको तापक्रमभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढी तापक्रम रेकर्ड भएको छ। सन् २०२५ को नोभेम्बरपछि पहिलोपटक कुनै एक महिनामा यस्तो अवस्था देखिएको हो। यद्यपि वैज्ञानिकहरूले कुनै एक महिनाको तापक्रम १.५ डिग्रीभन्दा माथि पुग्नु र दीर्घकालीन रूपमा पृथ्वीको औसत तापक्रम उक्त सीमाभन्दा माथि जानु फरक विषय भएको स्पष्ट पारेका छन्।
समुद्री सतहको तापक्रम पनि उच्च
विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँगै समुद्री सतहको तापक्रमसमेत उच्च बिन्दुमा पुगेको छ। ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक ६० डिग्री दक्षिणदेखि ६० डिग्री उत्तर अक्षांशसम्मको समुद्री क्षेत्रमा अगस्टको औसत सतह तापक्रम २१.०७ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो। यो अगस्ट महिनाका लागि अहिलेसम्मकै उच्च तापक्रम हो।
यसअघि अगस्ट महिनामा समुद्री सतहको उच्चतम औसत तापक्रम सन् २०२३ मा २०.९८ डिग्री सेल्सियस रेकर्ड भएको थियो। अगस्ट २०२६ को औसत समुद्री तापक्रम सबै महिनालाई समेट्दा पनि सन् २०२४ को मार्चसँग बराबरीमा रहेको छ।
अगस्टमा ध्रुवीय क्षेत्रबाहेक समुद्री सतहको दैनिक औसत तापक्रम अधिकतम २१.११ डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको थियो। विशेषगरी प्रशान्त महासागरको उष्ण क्षेत्रमा समुद्री सतह असामान्य रूपमा तातो रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
प्रशान्त क्षेत्रमा एल निनोको अवस्था बलियो हुँदै गएकाले आगामी महिनामा पनि यसको प्रभाव बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। समुद्री तापक्रम वृद्धिले समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीसँगै वर्षाको स्वरूप, आँधी र खडेरीजस्ता प्राकृतिक घटनामा समेत असर पार्न सक्छ।
इन्डोनेसियामा यसको प्रभाव देखिन थालेको प्रतिवेदनले जनाएको छ। उच्च तापक्रम र सुख्खा अवस्थाका कारण मौसमी डढेलो फैलिन अनुकूल वातावरण बनेको कोपर्निकस वायुमण्डलीय अनुगमन सेवाले जनाएको छ।
पश्चिमी युरोपमा अहिलेसम्मकै तातो गर्मी
सन् २०२६ को गर्मी पश्चिमी युरोपका लागि अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो बनेको छ। यसले सन् २००३ मा कायम भएको पुरानो रेकर्डसमेत तोडेको छ। पश्चिमी युरोपमा मे महिनादेखि नै असामान्य गर्मी सुरु भएको थियो भने अगस्टसम्म पटक–पटक अत्यधिक तापक्रमको अवस्था देखिएको थियो।
युरोपको समग्र भूमिमा अगस्टको औसत तापक्रम २०.२६ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो। यो सन् १९९१–२०२० को औसतभन्दा १.१० डिग्री सेल्सियस बढी हो। यद्यपि युरोपका लागि यो अहिलेसम्मकै चौथो सबैभन्दा तातो अगस्ट हो।
जुनदेखि अगस्टसम्मको तीनमहिने गर्मी अवधि सन् २०२६ मा युरोपको तेस्रो सबैभन्दा तातो बनेको छ। यसअघि सन् २०२४ र २०२२ मा अझ बढी तापक्रम रेकर्ड भएको थियो।
अत्यधिक गर्मीसँगै पश्चिमी तथा मध्य युरोपका धेरै क्षेत्रमा लामो समयसम्म सुख्खा अवस्था देखियो। फ्रान्स, बेलायत, हंगेरी, रोमानिया र सर्बियाका केही क्षेत्रमा गम्भीर खडेरी परेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
नदीको बहावमा ठूलो कमी
लामो समयको सुख्खाका कारण युरोपका प्रमुख नदीहरूमा पानीको बहावसमेत असामान्य रूपमा घटेको थियो। राइन, डान्युब, दक्षिणी बुग र डिनिपर नदीमा अत्यन्त न्यून बहाव देखिएको थियो।
त्यस्तै, भिस्टुला, ग्लोमा, रोन, सेन र पो नदीको पानीको सतह पनि उल्लेख्य रूपमा घटेको थियो। अगस्टको अन्त्यतिर भएको वर्षापछि केही नदीको बहाव सामान्यतर्फ फर्किए पनि समग्र अवस्था कमजोर रहेको प्रतिवेदनले जनाएको छ।
जुनदेखि अगस्टसम्मको गर्मी अवधिमा सेन, रोन, लोआर र ग्लोमा नदीका केही भागमा सन् १९९२ मा तथ्यांक राख्न सुरु गरिएयता सोही मौसमको सबैभन्दा न्यून बहाव रेकर्ड भएको थियो। डान्युब, भिस्टुला र राइन नदीमा पनि ठूलो क्षेत्रमा न्यून बहावको अवस्था देखिएको थियो।
कतिपय क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा र बाढी
युरोपका सबै क्षेत्रमा भने सुख्खा अवस्था थिएन। पश्चिमी आइबेरिया, आल्प्स क्षेत्र, उत्तरपूर्वी युरोप तथा टर्कीको पूर्वी भाग र आसपासका क्षेत्रमा औसतभन्दा बढी वर्षा भएको थियो। कतिपय क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षाका कारण स्थानीय बाढीसमेत आएको थियो।
यसले एउटै महादेशमा एकातर्फ गम्भीर खडेरी र अर्कोतर्फ अत्यधिक वर्षा तथा बाढीको अवस्था एकै समयमा देखिन थालेको देखाउँछ। जलवायु परिवर्तनका कारण मौसम प्रणालीमा देखिएको यस्तो विरोधाभासी अवस्था थप जटिल बन्दै गएको संकेत यसले गरेको छ।
जुनदेखि अगस्टसम्म पश्चिमी तथा मध्य युरोप, दक्षिणी स्क्यान्डिनेभिया र दक्षिणपूर्वी युरोपमा औसतभन्दा निकै कम वर्षा भएको थियो। यसको विपरीत पश्चिमी आइबेरिया, दक्षिणी ग्रीस, दक्षिणी टर्की, साइप्रस र उत्तरपूर्वी युरोपका केही क्षेत्रमा औसतभन्दा बढी वर्षा भएको थियो।
युरोपबाहिर पनि सुख्खाको प्रभाव
अगस्टमा दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका, उत्तरी मेक्सिको, क्यानडाका केही भाग, उत्तर अफ्रिका, पूर्वी अफ्रिका, साइबेरिया, मध्य एसियाको ठूलो भूभाग, चीन, दक्षिण अमेरिका, दक्षिण अफ्रिका र उत्तरी अस्ट्रेलियाका धेरै क्षेत्रमा औसतभन्दा कम वर्षा भएको थियो।
यसको विपरीत अमेरिकाको पूर्वी भाग, पूर्वी क्यानडा, अलास्का, रुसका केही क्षेत्र, भारतीय उपमहाद्वीपको उत्तरी भाग, चिली, दक्षिणपूर्वी ब्राजिल तथा चीनको पूर्वी भाग, ताइवान र जापानलगायत क्षेत्रमा औसतभन्दा बढी वर्षा भएको थियो।
जुनदेखि अगस्टसम्मको अवधिमा पनि मध्य तथा पूर्वी अमेरिका, उत्तरी क्यानडा, उत्तरी साइबेरिया, मध्य एसियाका केही भाग, उत्तर अफ्रिका, पूर्वी अफ्रिका, ब्राजिलको ठूलो क्षेत्र, माडागास्कर र उत्तरी अस्ट्रेलियामा औसतभन्दा कम वर्षा भएको थियो।
ध्रुवीय समुद्री बरफमा पनि कमी
अगस्टमा उत्तरी ध्रुवीय समुद्री बरफको विस्तार सो महिनाका लागि अहिलेसम्मकै १२औँ न्यून अवस्थामा पुगेको थियो। रुसतर्फको ध्रुवीय क्षेत्रमा पर्ने फ्रान्ज जोसेफ ल्यान्ड र सेभेर्नाया जेम्ल्यामा समुद्री बरफको कमी विशेष रूपमा देखिएको थियो।
अगस्टको अन्त्यसम्म उत्तरी ध्रुवीय समुद्री बरफ वार्षिक न्यूनतम क्षेत्रफलतर्फ अघि बढिरहेको थियो। सेप्टेम्बरमा पुग्ने अपेक्षित न्यूनतम अवस्थालाई हेर्दा अगस्टको अन्त्यसम्म यसको विस्तार सोही अवधिका लागि १३औँ न्यून रहेको थियो।
दक्षिणी ध्रुवीय क्षेत्रमा पनि अवस्था चिन्ताजनक देखिएको छ। अगस्टमा अन्टार्कटिक समुद्री बरफको विस्तार सो महिनाका लागि अहिलेसम्मकै चौथो न्यून अवस्थामा थियो। अमुन्डसेन सागर तथा हिन्द महासागर आसपासका क्षेत्रमा समुद्री बरफको कमी बढी देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
जीवाश्म इन्धन उत्सर्जन प्रमुख कारण
कोपर्निकसको प्रतिवेदनले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको प्रमुख कारण जीवाश्म इन्धनको प्रयोगबाट हुने हरितगृह ग्यास उत्सर्जनलाई औँल्याएको छ। लामो समयदेखि बढिरहेको विश्वव्यापी तापक्रमसँगै प्रशान्त महासागरमा विकसित भइरहेको बलियो एल निनोले पछिल्लो तापक्रम वृद्धिमा थप प्रभाव पारेको देखिएको छ।
अगस्ट २०२६ का तथ्यांकले पृथ्वीको भूमि, समुद्र, नदी र ध्रुवीय समुद्री बरफमा जलवायु परिवर्तनका प्रभाव एकैपटक तीव्र रूपमा देखिन थालेको संकेत गर्छ। अत्यधिक गर्मी, लामो खडेरी, डढेलो र नदीको पानीमा कमी देखिनुका साथै केही क्षेत्रमा अत्यधिक वर्षा र बाढीको अवस्था देखिनुले जलवायु प्रणालीमा भइरहेको तीव्र परिवर्तनलाई उजागर गरेको छ।
यसले जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम मात्र बढिरहेको नभई वर्षाको स्वरूप, नदीको बहाव, समुद्री तापक्रम र ध्रुवीय बरफको अवस्थासमेत तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको देखाएको छ। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि नियन्त्रण गर्न हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनुका साथै जलवायुजन्य जोखिमसँग जुध्न पूर्वतयारी, अनुकूलन र विपद् व्यवस्थापनका उपायलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता प्रतिवेदनले औँल्याएको छ।