काठमाडौं– भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीको असर अझै पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। रसुवा, नुवाकोट हुँदै त्रिशूली करिडोरसम्म उद्धार, राहत र पुनःस्थापनाका काम जारी छन्। कतिपय स्थानमा सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्ती अझै पुरानै अवस्थामा फर्किन सकेका छैनन्।
यही संवेदनशील समयमा बंगालको खाडीमा अर्को मौसमी प्रणाली विकसित भइरहेको छ। उत्तर अण्डमान सागर क्षेत्रमा बनेको न्यूनचापीय प्रणाली पश्चिम–उत्तरपश्चिमतर्फ अघि बढिरहेको छ।
भारतीय मौसम विभागका पछिल्ला प्रक्षेपणअनुसार उक्त प्रणाली सेप्टेम्बर २१ सम्म न्यूनचापीय क्षेत्रबाट डिप्रेसन र सेप्टेम्बर २२ सम्म गहिरो डिप्रेसनमा विकसित हुन सक्ने देखिएको छ। सेप्टेम्बर २३ आसपास यो दक्षिण ओडिशा–उत्तर आन्ध्र प्रदेशको तटीय क्षेत्रमा पुग्ने सम्भावना प्रक्षेपण गरिएको छ।
नेपालमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कति पर्छ भन्ने अहिले नै निश्चित भइसकेको छैन। तर विभिन्न मौसम पूर्वानुमान मोडलले असोज ८ देखि १२ गतेसम्म नेपालमा वर्षाको गतिविधि उल्लेख्य बढ्न सक्ने संकेत गरेका छन्। केही मोडलमा केही स्थानमा ४०० मिलिमिटरभन्दा बढी तथा अधिकतम करिब ७४१ मिलिमिटरसम्म वर्षाको सम्भावित प्रक्षेपण देखिएको मौसमविद् डा. विनोद पोखरेलले बताएका छन्।
तर यसको अर्थ नेपालभर ७४१ मिलिमिटर पानी पर्ने भन्ने होइन। यो विभिन्न मौसम मोडलले देखाएको सम्भावित अधिकतम प्रक्षेपण मात्र हो। प्रणालीको दिशा, गति, शक्ति र नेपालसम्म आइपुग्दा हुने परिवर्तनअनुसार वर्षाको मात्रा र प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो फरक पर्न सक्छ।
त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई ‘ठूलो विपद् निश्चित भइसकेको’ भन्दा ‘सम्भावित ठूलो वर्षाका लागि तत्काल तयारी गर्नुपर्ने’ अवस्थाका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
बंगालको खाडीको प्रणालीले नेपालमा किन ठूलो वर्षा गराउन सक्छ ?
नेपालमा बंगालको खाडीबाट आउने मौसमी प्रणाली नयाँ होइन। मनसुनका क्रममा बंगालको खाडीमा बन्ने न्यूनचापीय क्षेत्र र डिप्रेसनले दक्षिण एसियाको ठूलो भूभागमा जलवाष्प बोकेर ल्याउँछन्।
अहिले विकसित भइरहेको प्रणाली पनि उत्तर अण्डमान सागरबाट पश्चिम–उत्तरपश्चिमतर्फ अघि बढिरहेको छ। भारततर्फ अघि बढ्ने क्रममा यसले थप शक्ति प्राप्त गर्ने सम्भावना रहेको छ। भारतीय मौसम विभागले दक्षिण ओडिशा र तटीय आन्ध्र प्रदेशमा सेप्टेम्बर २२ देखि २४ सम्म भारीदेखि अत्यधिक भारी वर्षाको सम्भावना औँल्याएको छ।
पछि प्रणाली कमजोर हुँदै गए पनि त्यससँगै आएको जलवाष्पयुक्त वायु र वायुमण्डलीय अवस्थाले भारतका पूर्वी तथा उत्तरपूर्वी भूभाग हुँदै नेपालमा वर्षा गराउने वातावरण बनाउन सक्छ।
नेपालका लागि पश्चिमी वायु र बंगालको खाडीबाट आउने प्रणालीबीचको सम्भावित अन्तरक्रिया पनि महत्वपूर्ण हुनेछ। यी प्रणालीबीचको अन्तरक्रिया बलियो भएमा नेपालमा वर्षाको मात्रा बढ्न सक्छ।
त्यसैले चक्रवाती प्रणाली स्वयं नेपालसम्म आइपुग्नैपर्छ भन्ने छैन। बंगालको खाडीमा बनेको प्रणाली भारततर्फ कमजोर भए पनि त्यसले बोकेको जलवाष्प र वायुमण्डलीय अवस्थाका कारण नेपालमा उल्लेख्य वर्षा हुन सक्छ।
‘अर्नब’ चक्रवात बनिसकेको हो?
यस विषयमा सामाजिक सञ्जालमा केही भ्रम फैलिएको देखिन्छ।
अहिले बंगालको खाडीमा विकसित प्रणालीलाई आधिकारिक रूपमा ‘अर्नब’ नाम दिइएको छैन। यो हाल न्यूनचापीय प्रणालीकै अवस्थामा छ। यदि यसले आवश्यक चक्रवाती तीव्रता हासिल गरेमा उत्तर हिन्द महासागरका लागि तय गरिएको नामकरण सूचीअनुसार यसको नाम ‘अर्नब’ राखिनेछ। ‘अर्नब’ नाम बंगलादेशले प्रस्ताव गरेको हो।
त्यसैले अहिले नै ‘अर्नब चक्रवात नेपाल आउँदैछ’ भन्नुभन्दा ‘बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव नेपालमा पर्न सक्ने सम्भावना छ’ भन्नु वैज्ञानिक रूपमा बढी उपयुक्त हुन्छ।
भारतमा कहाँ पर्न सक्छ प्रभाव?
हालसम्म प्रणालीको प्रारम्भिक प्रभाव भारतको पूर्वी तथा तटीय क्षेत्रमा बढी देखिएको छ।
भारतीय मौसम विभागले दक्षिण ओडिशा र तटीय आन्ध्र प्रदेशमा भारीदेखि अत्यधिक भारी वर्षाको सम्भावना औँल्याएको छ। ओडिशामा सेप्टेम्बर २३ र २४ का लागि अत्यधिक भारी वर्षाको चेतावनीसमेत दिइएको छ।
त्यसैगरी पश्चिम बंगाल र सिक्किम क्षेत्रमा पनि सेप्टेम्बर २३ पछि वर्षाको गतिविधि बढ्ने प्रक्षेपण छ। पश्चिम बंगालमा सेप्टेम्बर २४ देखि २६ सम्म भारी वर्षाको सम्भावना देखाइएको छ।]
यद्यपि प्रणालीको दिशा र शक्ति परिवर्तन भएमा प्रभावित क्षेत्र पनि परिवर्तन हुन सक्छ।
बंगलादेशमा पनि चासो
बंगालको खाडीमा विकसित हुने यस्तो प्रणाली बंगलादेशका लागि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। बंगलादेश मौसम विभागले यसअघि नै सेप्टेम्बर १९ आसपास बंगालको खाडीमा न्यूनचापीय क्षेत्र बन्न सक्ने पूर्वानुमान गरेको थियो।
यद्यपि पछिल्लो प्रक्षेपणमा प्रणाली दक्षिण ओडिशा–उत्तर आन्ध्र प्रदेशतर्फ जाने सम्भावना बढी देखिएको छ। त्यसैले प्रारम्भिक रूपमा भारतको उक्त क्षेत्रमा प्रभाव बढी देखिने अनुमान छ। प्रणालीको मार्ग परिवर्तन भएमा बंगलादेश र पश्चिम बंगालमा पर्ने जोखिम पनि बदलिन सक्छ।
नेपालमा कस्तो जोखिम हुन सक्छ?
नेपालमा ठूलो वर्षा भएमा यसको असर केवल पानी पर्नेसम्म सीमित हुँदैन। विशेषगरी मनसुनको अन्त्यतिर जमिन पहिले नै धेरै भिजिसकेको हुने भएकाले छोटो अवधिमा ठूलो पानी थपिँदा बाढी, पहिरो र भू–क्षयको जोखिम बढ्न सक्छ।
पहिरो र भू–क्षय
२०८१ असोजमा आएको भीषण वर्षा अझै धेरैका लागि ताजा छ। त्यसबेला काठमाडौं, काभ्रेपलाञ्चोक, ललितपुर, भक्तपुर र सिन्धुलीलगायत क्षेत्रमा ठूलो क्षति भएको थियो। काठमाडौं उपत्यकाका खोला–खोल्सामा अचानक बाढी आएको थियो भने बीपी राजमार्गको विभिन्न खण्डमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।
अहिले पनि लामो समयदेखि परेको वर्षाका कारण पहाडी क्षेत्रमा जमिन भिजेको अवस्थामा छ। पहिले नै पहिरोले कमजोर बनाएका ढलानमा थप वर्षा हुँदा जोखिम अझ बढ्न सक्छ।
आकस्मिक बाढी
सानाठूला खोलामा पानीको बहाव अचानक बढ्न सक्छ। साँघुरा खोँच, नदी किनार र तल्लो भूभागमा रहेका बस्तीमा आकस्मिक बाढीको जोखिम विशेष ध्यान दिनुपर्ने विषय हो।
नदीको सतह बढ्ने
माथिल्लो जलाधारमा ठूलो वर्षा भए भोटेकोशी, त्रिशूली, कर्णाली, नारायणी र कोसीलगायत नदी प्रणालीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत पानीको बहाव बढ्न सक्छ।
सडक तथा यातायात अवरोध
पहिरो र बाढीका कारण राजमार्ग तथा ग्रामीण सडक अवरुद्ध हुन सक्छन्। विशेषगरी लामो दूरीको यात्रा गर्दा मौसम र सडकको पछिल्लो अवस्था बुझ्नु आवश्यक हुनेछ।
सहरी डुबान
काठमाडौं उपत्यकासहित ठूला सहरमा छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा भए ढल तथा पानी निकास प्रणालीले धान्न नसक्दा सडक र बस्ती डुबानमा पर्न सक्छन्।
जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधार
नदीको बहाव बढ्दा जलविद्युत् आयोजना, पुल, सडक, प्रसारण संरचना तथा निर्माणाधीन आयोजनामा जोखिम बढ्न सक्छ।
कृषिमा असर
धानलगायत बाली भित्र्याउने समय नजिकिँदै गर्दा लगातारको वर्षा र हावाहुरीले पाक्दै गरेका बालीमा क्षति पुर्याउन सक्छ।
भोटेकोशी विपद्पछि जोखिम किन अझ संवेदनशील?
यसपटकको सम्भावित वर्षालाई सामान्य मौसमी घटनाका रूपमा मात्र हेर्न नहुने अर्को कारण भदौ १० को भोटेकोशी बाढी हो।
ठूलो बाढीपछि भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरका कतिपय क्षेत्रमा नदीको धार, किनार र भू–आकृतिमा परिवर्तन आएको छ। कतिपय स्थानमा सडक, पुल तथा बस्ती आसपासको जमिन कमजोर बनेको छ।
त्यसैले त्यही क्षेत्रमा फेरि ठूलो वर्षा भयो भने नयाँ बाढी वा पहिरोको जोखिमसँगै अघिल्लो विपद्ले कमजोर बनाएका संरचनामा थप क्षति हुन सक्छ।
बाढीले क्षति पुर्याएका पुल तथा सडक, पहिरोले कमजोर बनाएका ढलान, नदी किनारका अस्थायी संरचना र उद्धार–राहतका लागि प्रयोग भइरहेका मार्ग विशेष निगरानीमा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
तर यसको अर्थ भोटेकोशी क्षेत्रमा फेरि उस्तै प्रकृतिको बाढी अवश्य आउँछ भन्ने होइन। वास्तविक जोखिम वर्षाको मात्रा, स्थान, अवधि र सम्बन्धित नदीको जलाधारमा परेको पानीमा निर्भर हुनेछ।
असोज १० किन संवेदनशील मानिएको छ?
मौसमविद् विनोद पोखरेलले विभिन्न मौसम मोडलको अध्ययनका आधारमा असोज ८ देखि १२ गतेसम्मको अवधिलाई संवेदनशील देखाएका छन्। उनका अनुसार असोज १० आसपास जोखिम तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ।
तर सबै मौसम मोडलको प्रक्षेपण एउटै छैन। कुनै मोडलले पूर्वदेखि पश्चिमसम्म विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा देखाएका छन् भने कुनैमा प्रभावको क्षेत्र र मात्रा फरक देखिएको छ।
त्यसैले असोज १० लाई ‘विपद् हुने निश्चित दिन’का रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यसलाई अहिले उपलब्ध मोडलहरूले देखाएको सम्भावित उच्च जोखिमको समयखण्डका रूपमा लिनु उपयुक्त हुन्छ।
मौसम पूर्वानुमान केही दिन नजिकिँदै जाँदा थप परिष्कृत हुँदै जान्छ। प्रणाली कहाँ पुग्छ, कति शक्तिशाली हुन्छ र कति गतिमा अघि बढ्छ भन्ने कुराले नेपालमा पर्ने वर्षाको स्वरूप परिवर्तन गर्न सक्छ।
मौसमविद्को सन्देश : डर होइन, तयारी
जलवायु तथा मौसम विज्ञ उज्ज्वल उपाध्यायले पनि अहिलेका प्रक्षेपणलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने तर आत्तिनुपर्ने अवस्था नरहेको बताएका छन्।
उपलब्ध अधिकांश मोडलमा असोज ८ देखि ११ सम्मको अवस्था चिन्ताजनक देखिए पनि प्रणाली नेपालतर्फ आइपुग्दा कमजोर हुन सक्ने सम्भावना रहेको उनको भनाइ छ। यसअघि शक्तिशाली देखिएका केही मौसमी प्रणाली नेपाल प्रवेश गर्दा कमजोर भएका उदाहरणसमेत रहेको उनले बताएका छन्।
मौसमविद् विनोद पोखरेलले पनि अहिले सार्वजनिक गरिएका प्रक्षेपणको उद्देश्य त्रास फैलाउनु नभई सम्भावित जोखिमका लागि समयमै तयारी गराउनु रहेको बताएका छन्।
अर्थात् अहिलेको सन्देश डराउने होइन, सजग हुने हो।
अब के गर्ने?
नेपालमा प्रणालीको प्रभावबारे मौसम पूर्वानुमान थप स्पष्ट हुँदै जानेछ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका निश्चित र अपुष्ट दाबीभन्दा मौसम विभागका आधिकारिक बुलेटिन तथा स्थानीय प्रशासनका सूचनालाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
असोज ८ देखि १० गतेसम्म विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा लामो दूरीको यात्रा गर्नुअघि मौसम र सडकको अवस्था बुझ्नु उपयुक्त हुनेछ। जोखिमयुक्त नदी किनार, पहिरो सम्भावित ढलान र कमजोर संरचनाबाट टाढा रहनु तथा स्थानीय प्रशासनले दिएको निर्देशन पालना गर्नु महत्वपूर्ण हुनेछ।
भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा भने थप वर्षाअघि नै सडक, पुल, अस्थायी आवास, उद्धार मार्ग तथा अन्य संरचनाको अवस्था परीक्षण गर्न आवश्यक छ। जोखिममा रहेका परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुपर्ने अवस्था देखिएमा स्थानीय तहले समयमै निर्णय लिनुपर्ने हुन्छ।