विकाश टन्डन
गुल्मी । दसैँ भन्नासाथ परिवारसँगको भेटघाट, देवीको आराधना र वर्षौँदेखि चल्दै आएका परम्पराको सम्झना आउँछ। यही पर्वलाई गुल्मीको चारपाला दरबारले थप ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वका साथ जोडेको छ। तत्कालीन गुल्मी राज्यको इतिहाससँग सम्बन्धित चारपाला दरबारमा रहेको ईश्वरी देवीको मन्दिर, परम्परागत पूजाविधि, पञ्चबली र सरायँ नाचले यहाँको दसैँलाई अन्य स्थानको भन्दा विशिष्ट बनाउँदै आएका छन्।
चारपाला दरबारमा मनाइने दसैँ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसले पुर्खाले जोगाएर राखेका परम्परा, स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र इतिहासप्रतिको अपनत्वलाई समेत उजागर गर्छ। पुस्तौँदेखि निरन्तर चल्दै आएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिले चारपालाको ऐतिहासिक महत्त्वलाई आज पनि जीवन्त राखेका छन्।
दसैँ सुरु भएसँगै चारपाला दरबार परिसरमा रहेको ईश्वरी देवीको मन्दिरमा श्रद्धालुको आस्था थप प्रगाढ बन्ने गर्छ। देवी दुर्गाको आराधना गरिने यस पर्वमा भक्तजनले पूजाआजा गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र कल्याणको कामना गर्छन्। बडादसैँका साथै चैतेदसैँमा समेत विशेष पूजाआजा गर्ने परम्परा यहाँको धार्मिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
स्थानीय धार्मिक मान्यता र परम्पराअनुसार गरिने पूजाविधिले मन्दिरको विशिष्टता बढाएको छ। विशेषगरी दसैँका अवसरमा गरिने पञ्चबली यहाँको परम्परागत धार्मिक अभ्यासका रूपमा परिचित छ। यस्ता विधि र मान्यताले स्थानीय समुदायलाई आफ्नो धार्मिक विरासतसँग जोड्दै आएका छन्।
इतिहासको साक्षी चारपाला दरबार
चारपाला दरबार गुल्मीको ऐतिहासिक सम्पदामध्ये एक हो। नेपाल एकीकरण हुनुअघिको गुल्मी राज्यसँग सम्बन्धित यस दरबारले त्यस समयको राजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक इतिहास सम्झाउने गर्छ। उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणमा दरबारको निर्माण वि.सं. १७०३ मा भएको उल्लेख पाइन्छ।
परम्परागत निर्माणशैली र वास्तुकलासँग जोडिएको दरबारले तत्कालीन समयको कला तथा सीपको झल्को दिन्छ। समयक्रममा विभिन्न कारणले यसको भौतिक संरचनामा क्षति पुगे पनि ऐतिहासिक महत्त्व भने घटेको छैन। दरबार परिसरमा रहेको ईश्वरी देवीको मन्दिर र यहाँ निरन्तर चलिरहेको पूजापरम्पराले इतिहास तथा धार्मिक आस्थाबीचको सम्बन्धलाई प्रस्ट पार्छ।
चारपाला दरबारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिले यहाँ मनाइने दसैँलाई थप अर्थपूर्ण बनाएको छ। पुर्खाको इतिहाससँग जोडिएको स्थानमा भेला भएर देवीको पूजा गर्नु स्थानीय बासिन्दाका लागि धार्मिक आस्थासँगै आफ्नो मौलिक पहिचान सम्झने अवसर पनि हो।
दसैँको रौनक बढाउने सरायँ नाच
गुल्मीको दसैँलाई जीवन्त बनाउने अर्को महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्परा सरायँ नाच हो। पश्चिम नेपालको मौलिक संस्कृतिसँग जोडिएको यो नाच दसैँको उल्लास, सामूहिक एकता र परम्परागत वीरताको प्रतीकका रूपमा चिनिन्छ।
परम्परागत बाजागाजाको तालमा खुकुरी, तरबारलगायतका हतियार नचाउँदै समूहमा प्रस्तुत गरिने सरायँ नाचले चाडपर्वको वातावरणलाई थप उत्साहपूर्ण बनाउँछ। बाजाको गुञ्जन, समूहगत प्रस्तुति र परम्परागत पहिरनले स्थानीय संस्कृतिको छुट्टै झल्को दिन्छ।
सरायँ नाच मनोरञ्जनको माध्यम मात्र होइन, पुर्खाबाट हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो। यस्ता परम्पराले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृतिसँग परिचित गराउनुका साथै समुदायबीच आपसी सद्भाव र एकताको भावना बलियो बनाउन मद्दत गर्छन्।
चारपाला दरबारको दसैँमा धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक उल्लास एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। देवीको आराधना गर्न आउने श्रद्धालु, परम्परालाई निरन्तरता दिने स्थानीय बासिन्दा र दसैँसँग जोडिएका सांस्कृतिक गतिविधिले यस क्षेत्रको पहिचानलाई थप उजागर गर्छन्।
परम्परा जोगाउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्ताको काँधमा
समयसँगै जीवनशैली परिवर्तन भइरहेको छ। आधुनिकताको प्रभावले चाडपर्व मनाउने तरिकामा पनि फेरबदल आएको छ। यस्तो अवस्थामा चारपाला दरबारजस्ता ऐतिहासिक स्थल र तिनसँग जोडिएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण झन् आवश्यक बनेको छ।
दरबारको ऐतिहासिक महत्त्व, ईश्वरी देवीको मन्दिर, परम्परागत पूजाविधि, पञ्चबली र सरायँ नाचको निरन्तरताका लागि स्थानीय समुदायसँगै स्थानीय सरकार, सम्बन्धित संघसंस्था र युवा पुस्ताको सक्रिय भूमिका आवश्यक छ। दरबारको संरक्षण, इतिहासको अभिलेखीकरण र मौलिक संस्कृतिको प्रचारप्रसार गर्न सके यस क्षेत्रको पहिचानलाई आगामी पुस्तासम्म पुर्याउन सकिन्छ।
चारपाला दरबारमा मनाइने दसैँले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—चाडपर्वको वास्तविक महत्त्व रमाइलो र भेटघाटमा मात्र सीमित हुँदैन, यसले समाजको इतिहास, आस्था र संस्कृतिलाई पनि जीवन्त राख्छ।
गुल्मीको चारपाला दरबारमा दसैँ मनाउनु भनेको देवीको आराधना गर्नुका साथै पुर्खाको इतिहास सम्झनु र आफ्नो मौलिक परम्पराप्रति गर्व गर्नु पनि हो। ऐतिहासिक दरबार, ईश्वरी देवीप्रतिको श्रद्धा र सरायँ नाचको सांस्कृतिक रौनकले चारपालाको दसैँलाई आस्था, परम्परा र ऐतिहासिक गौरवको अनुपम संगमका रूपमा स्थापित गरेको छ।
